شناسنامه:

نخود Leguminosae

:تیره

Lathyrus sativus

:نام لاتین

Chickling pea – Grass pea – Bitter vetch

:نام انگلیسی

خلر – خلر زراعی – سنگینک - ململی

:نام فارسی

--------------

:نام عربی

 

 

 مقدمه:

        خلر یا سنگنك (Lathyrus sp)گیاهی است یکساله از خانواده بقولات ، پائیزه و بومی آسیای جنوب غربی، که در شرایط نامناسب به خوبی رشد و نمو می نماید. دارای ساقه های خوابیده یا پیچنده و ضعیف، با طول زیاد می باشد که  دارای برگهای نسبتا بزرگی هستند و ارقامی از آن وجود دارد که دارای ساقه ضخیم تر و بالارونده می باشند. ارتفاع ساقه 50-200 سانتیمتر و بیشتر در نقاط مرطوب و در پائیز کشت می شود. خلر دارای برگهایی با یک جفت برگچه بلند و باریک بوده که در انتها به پیچک منتهی می شود و تمام گیاه پوشیده از کرک است. كه با توجه به كوتاه بودن طول دوره رشد و نمو و امكان كشت آنها در زمان های مختلف ، می توان آنها را بعد از برداشت گندم ،جو و كلزا در شمال غرب كشور و استان های مركزی جهت كشت دوم (كشت تابستانه) و تولید علوفه و كود سبز مورد استفاده قرارداد.این گیاه در مقایسه با شبدر ،یونجه ،اسپرس و سایر گیاهان علوفه ای ارزش غذایی یكسانی داشته و پروتین آنها با توجه به مرحله ای از رشد كه برداشت می شوند بین 12 تا 20 درصد متغیر می باشد.به جهت اهمیتی كه این گیاهان در میان گیاهان علوفه ای از نظر تغذیه دام ، كاشت در اراضی كم بازده، مقاومت به سرما و كم آبی و همچنین نقشی كه در حاصلخیزی خاك دارند ،به صورت چند منظوره مورد استفاده قرار می گیرند.

این گیاه را می توان در اكثر شرایط آب وهوایی به صورت دیم و آبی كشت نمود ولی بهترین شرایط آب و هوایی برای رشد خلر و مناطق معتدل و معتدل سرد می باشد.گونه های مناسب این گیاه را می توان تقریبا در همه فصول سال به صورت كشت بهاره ، تابستانه ، پائیزه وهمچنین به صورت خالص ومخلوط با چاودار ،جو و یولاف كشت

 از بیماریهای مهم خلر می توان به بوتریتیس (Botrytis sp)، زنگ (Uromyces fabea)، سفیدک پودری(Erysiphe polygoni) و برق زدگی (Ascochyta orobi) اشاره نمود. با این حال بیماری به خصوصی در شرایط کشور مشاهده نشده است.

گیاه شناسی:

خلّر گیاهی است یکساله با ریشه ای راست و مستقِیم ارتفاع آن بسته به شرایط مختلف رشد بین  150 تا 170 است. بوته آن دارای وضعیتی پر شاخ و برگ و به رنگ سبز روشن است. ساقه آن چهار گوش بوده موقع خشک شدن پوک می گردد. در قسمت پایین از محل یقه و کمی بالاتر انشعاب پیدا می کند. خود ساقه ها نیز در قسمت بالاتر به دو یا سه شاخه کوچک منشعب می شود. ساقه ها به علت طویل و ظریف بودن حالت خوابیدگی دارد. دارای 2 تا 4 برگچه کامل نیز هست. رنگ گلها بیشتر بنفش، آبی، قرمز و صورتی بوده و رنگ گلبرگها به طرف دمگل سفید و شیری رنگ می شود. گلها توسط یک دمگل به طول 30-70 میلی لیتر که درست از محل انشعاب دمبرگ و قسمت میانی گوشواره ها خارج شده است به ساقه متصل شده و گاهی نیز دو گل به یک دمگل که در انتها دو شاخه گشته وصل است. تعداد دانه در غلاف 2 تا 5 عدد می باشد.

 

ارزش غذایی:

خلّر گیاهی است تلخ مزه دارای گلوکوزیدهایی که برای نشخوار کنندگان و خوک بی ضرر اما گل کرده آن برای اسب ایجاد اختلال می کند. خلّر از شبدر قرمز غنی تر ولی به اندازه آن خوشخوراک نیست. درصد پروتئین آن بالا است اما ترکیب سمی به نام نئوروتوکسین در تمام قسمتهای گیاه وجود دارد که بیشترین مقدار آن در جنین لپه ها و پوشش بذر دیده می شود و موجب ایجاد بیماری به نام لاتیریسم می گردد. بهترین روش مصرف آن همراه با جو و یو لاف و سایر گیاهان انرژی دار است چون خلّر دارای پروتئین زیادی است. ارزش غذایی هر تن خلّر که بهتر است قبل از دانه بستن مصرف شود، معادل750 کیلو گرم علوفه یونجه است.

نیاز های اکولوژیکی:
خلر گیاه زمستانه می باشد، به خشکی بسیار مقاوم بوده و در خاکهای نامطلوب برای دیگر گیاهان بخوبی رشد می کند. این گیاه به ماندابی مقاوم است.

 میزان بذر در هكتار ، عمق كاشت و نحوه كاشت:

بذر خلررا می توان به صورت دست پاش ، به وسیله بذر افشان یا بذر كار ردیف كار گندم آبی و دیم كشت نمود. در صورت كشت دست پاش یا استفاده از بذر افشان ، بذرها توسط دیسك به زیر خاك منتقل می شوند و در صورت استفاده از ردیفكار با توجه به بافت خاك ، بذرها بین 4 تا 6 سانتی متر زیر خاك قرار داده می شوند. میزان بذرلازم با توجه به گونه شرایط كشت و وزن صد دانه بین 55 تا 75 كیلوگرم در هكتار برای ماشك و 100 تا 150 كیلوگرم برای خلر متغیر است. میزان تراكم بسته به هدف تولید بین 150 تا 250 دانه در متر مربع توصیه می شود.چنانچه هدف از زراعت تولید كود سبز علوفه باشد ، تراكم بذر بیشتر در نظر گرفته می شود 

کاشت:
تهیه زمین برای کشت آن و همچنین نوع کاشت ( آبی و دیمی) تا حدودی متفاوت است. در کشت پائیزه در آن به فاصله پس از گاوروشدن زمین آنرا یک شخم نیمه عمیق می زنند و سپس در زمان مناسب بذر می پاشند. عمل اختلاط بذر با خاک بوسیله دیسک انجام می شود.
برای کشت آن بویژه پس از غلات مقدار 100 تا 150 کیلوگرم فسفات آمونیم در پائیز به هنگام شخم به زمین می دهند بهتر است علاوه بر آن حدود 50 تا 100 کیلوگرم کود سولفات پتاسیم نیز استفاده شود.
برای کشت آن حدود 35 الی 40 کیلوگرم بذر در هر هکتار استفاده می شود.
خلر به آبیاری عکس العمل خوبی نشان می دهد و حدود 3 تا 4 نوبت آب در طول زندگی گیاه لازم است.

کشت درهم:

کشت آن اغلب در اوایل پاییز و در موقع شروع بارندگی های پاییزی است. سازگاری زیادی به شرایط و عوامل نا مساعد محیطی دارد و بیشتر در مناطق گرمسیر کشت می شود. خلّر را با سایر نباتات علوفه ای به صورت در هم می کارند. با توجه به اینکه گیاه دارای ساقه های ضعیف و طویل است به علت ورس عمل برداشت دچار اشکال می شود. ولی در کشت درهم همراه با گیاهانی چون جو و حتی شنبلیله، این گیاهان حالت قیم برای آن داشته و از خوابیدن آن جلوگیری می کند. به این ترتیب برداشت آن هم ساده تر می شود. به طور کلی خلّر گیاهی است زمستانه که به خشکی بسیار مقاوم بوده و در خاکهای نا مطلوب برای دیگر گیاهان به خوبی رشد می کند. این گیاه به ماندابی هم مقاوم است.

 كود:

برای دستیابی به عملكرد مناسب در امر زراعت باید از مقدار لازم كود شیمیایی استفاده كرد. استفاده از كود ازت زیاد به علت تثبیت ازت هوا توسط باكتری های همزیست با خلر ضروری نمی باشد ،مگر در مناطقی كه باكتری های مورد نظر در خاك وجود نداشته باشد.در صورت لزوم جهت استقرار بهتر گیاه و افزایش عملكردمصرف 50 تا100 كیلوگرم در هكتار به عنوان شروع كافی است. نتایج برسی های انجام شده وجود باكتری های تثبیت كننده ازت را در خاك های استان گلستان نشان می دهد. تعداد گره های تثبیت كننده ازت در شرایط آبی بیشتر از دیم می باشد. از طرفی در صورت زراعت خلر وماشك به عنوان كشت دوم با توجه به عمق ریشه دوانی(70 تا100 سانتی متر) ، این گیاه به راحتی از باقی مانده كودهای مصرفی در زراعت قبلی (گندم و جو) كه بنا به دلایلی شسته شده و از دسترس گیاه خارج شده اند استفاده نموده و از آلودگی آب های زیر زمینی جلوگیری می كند.

زمان كشت:

خلر را تقریبا در همه فصول می توان كشت كرد. عوامل متعددی در تعین زمان كشت موثر هستند كه باید با توجه به شرایط و هدف كشت (دانه ، علوفه و كود سبز) به آن عمل كرد.ولی به دلیل كوتاه بودن دوره رشد این گیاهان (70-60 روز تا مرحله 50 درصد گلدهی) و امكان كشت آنها در زمان های مختلف ، می توان خلر را در برنامه كشت دوم قرار داد.خلر را میتوان به عنوان كشت دوم بعد از برداشت محصولاتی  چون گندم ، جو و كلزا در كلیه مناطق شمال غرب كشور كاشت و در مرحله 50 درصد گلدهی  (اواخر مهر ماه) به صورت چرای مستقیم و یا علوفه تر برداشت نمود ، یا به عنوان كود سبز جهت افزایش حاصلخیزی خاك مورد استفاده قرار داد. موضوع مهم در كشت دوم ، آب ، هوا وخاك است. چون در این شرایط فاصله زمانی برای رشد ونمو كوتاه و هوا گرم است ، بنابراین عملیات تهیه زمین باید بدون وقفه انجام شده و یا به روش كشت بدون شخم و با استفاده از عمیق كار گندم دیم ، خلر كشت گردد تا از دوره زمانی موجود كه برای رشد و نمو گیاه مهم می باشد حداكثر استفاده برده شود.                               

 آبیاری:

میزان آب مورد نیاز خلر در زراعت آبی بسته به شرایط آب وهوایی ،زمان كشت ،بافت خاك به ویژه هدف كشت (علوفه ، دانه) تفاوت دارد.زراعت پائیزه خلر و ماشك نسبت به كشت بهاره  3-2 نوبت آبیاری كمتری نیاز دارد. تعداد دفعات آبیاری در كشت تابستانه بین 5-4 نوبت بوده و فاصله آبیاری بسته به خاك های مختلف و شرایط آب وهوایی بین  20-10 روز متفاوت می باشد.                                                          

عملیات برداشت:

زمان برگردانیدن خلر به زیر خاك به عنوان كود سبز هنگامی است كه غلاف های پایین نیمه پر شده و گیاه هنوز گلدار است. زمان برداشت با هدف تولید علوفه ، در مرحله 50 درصد گلدهی بوده كه این عملیات را می توان به وسیله داس یا دروگر انجام داد. علوفه برداشت شده پس از خشك شدن بر روی زمین ، بسته بندی شده و به سیلو منتقل می شود.زمان برداشت این محصول جهت استفاده دانه ، پس از پر شدن غلاف ها و رسیدن كامل گیاه و شروع زوال برگ ها بوده و پس از برداشت و خشك شدن كامل محصول ، دانه های آن توسط خرمنكوب جدا شده و مورد استفاده قرار میگیرد.

 

دستورالعمل كاشت – داشت و برداشت خلر:

الف : كاشت

1 _ تاریخ كاشت :   پاییزه

2 _ عمق كاشت : 5-3 سانتیمتر

3 _ مقدار بذر مصرفی : 150-100 كیلوگرم در هكتار

4 _ نوع بذر : علوفه ای مرغوب

5 _ نوع خاك : رسی و شنی و تمام خاكها

 6 _ شخم : در شخم عمیق و نیمه عمیق عمود بر هم جهت خرد شدن كلوخه ها و دیسك زدن

7 _ كوددهی : كود فسفات 150 - 100 كیلوگرم قبل از كاشت سولفات پتاسیم 100 - 50 كیلوگرم قبل از كاشت ازت 100 - 50 كیلوگرم به صورت سرك در چند نوبت

8 _ روش كاشت : به صورت ردیفكار

9 _ روش آبیاری : به صورت نشتی ، غرقابی

10 _ سله شكنی : جهت حفظ رطوبت خاك و كنترل علفهای هرز

ب : داشت

1 _ آبیاری به فاصله 25 - 15 روز  در  4 - 3 مرحله

2 _ وجین كردن 

 ج : برداشت

1 _ زمان برداشت : در پایان مرحله گلدهی  برداشت با مور درو می گردد پس از خشك شدن با بیلر بسته بندی می نمایند 

2 _ عملكرد : 30 تا 40 تن علوفه تر 1500 تا 2000 كیلوگرم بذر در هكتار

علفهای هرز :

ماشك كه شبیه خلر می باشد كه جهت مبارزه با آن دانه باید 24 ساعت در آب خیسانده شود و یا دانه به خوبی برشته شود و كشت متراكم بهترین و معمولترین روش مبارزه با علف هرز می باشد

 

موارد استفاده:

خلّر بیشتر برای چراه و علوفه خشک و پوشش سطح زمین مورد کشت و کار قرار می گیرد. خلّر مانند اغلب نباتات لگومینوزه در اصلاح ساختمان خاک کمک کرده و به عنوان کود سبز کاشته می شود. از این گیاه در ایران یک نوع برای تهیه ی دانه و علوفه کشت می شود. امّا در آمریکا انواع خلّر را در مخلوط با یولاف برای تهیه علوفه کشت می نمایند. در صورت احداث چراگاه خلّر، باید در مورد مسمومیت احشام دقت کافی نمود/ خلّر را نباید در موقع به گل نشستن و یا ابتدای رسیدن مورد چرا قرار داد چون تولید اختلالات زیادی در سلامتی دام می نماید. علوفه خشک آن نیز نباید حاوی بذر باشد زیرا تولید مسمومیت می کند. میزان علوفه خشک آن در هر سال بیش از 2 تن در هکتار و علوفه سبز آن حدود 10تن می باشد.

 مزایای كشت خلر:

1- اضافه شدن ازت به خاك

2- جلوگیری از فرسایش خاك

3- تهیه علوفه تازه و خشك برای دامها

4- تهیه كود سبز

5- كنترل علف های هرز تابستانه و رعایت تناوب زراعی

6- جلوگیری از آلودگی آب های زیر زمینی

 

 

نوشته شده در تاریخ جمعه 15 آبان 1388    | توسط: hadi    | طبقه بندی: زراعت،     |
نظرات()